Een lichtplan legt per ruimte vast waar licht komt, waarvoor het dient en waar u het bedient. Met zo'n plan kiest u lampen die bij de ruimte passen en zet u schakelaars op de plek waar u ze zoekt. Bij nieuwbouw of verbouwing voorkomt het dat u later moet hakken en frezen. Op deze pagina leest u hoe u een lichtplan maakt, welke maten en getallen ertoe doen, en wanneer Hue en Shelly volstaan en wanneer KNX of Loxone met DALI past.
Begin bij wat u in de ruimte doet
licht.de, het voorlichtingsbureau van de Duitse verlichtingsbranche, raadt aan om elke ruimte een eigen lichtplan te geven dat past bij wat er gebeurt. De eerste vraag is hoeveel licht u nodig heeft, waarvoor en op welke plek. Pas daarna kiest u lampen en armaturen.
Schrijf per ruimte op wat u er doet en wanneer. In de woonkamer is dat bijvoorbeeld lezen, eten, tv kijken en bezoek ontvangen. In de keuken snijden en koken aan het aanrecht. Elke bezigheid vraagt om ander licht, en vaak op een andere plek.
Eén lamp midden aan het plafond kan dat niet allemaal. Voor de woonkamer noemt licht.de minstens drie en liever vijf lichtbronnen in plaats van één lamp in het midden.
Vier soorten licht per ruimte
Algemeen licht zorgt dat u zich veilig door de ruimte beweegt. Het geeft gelijkmatig licht, vaak via het plafond. licht.de schrijft dat dimbaar algemeen licht kan gaan van een zachte gloed tot fel licht om schoon te maken.
Werklicht valt op de plek waar u iets doet: het aanrecht, het bureau, de leesstoel of de eettafel. Het licht schijnt direct op het vlak en mag niet verblinden of schaduw geven op uw handen.
Sfeerlicht is er voor de avond. Denk aan een tafellamp op een dressoir, licht in een plafondrand of een ledstrip achter de tv. Het maakt de ruimte 's avonds prettig.
Accentlicht zet iets in de verf: een schilderij, een boekenkast, een nis of een mooie muur. licht.de noemt dit de laatste laag van een lichtplan.
Teken per ruimte welke van deze vier u wilt en waar. Niet elke ruimte heeft ze alle vier nodig. Een gang kan met algemeen licht en een nachtlicht toe.
Hoeveel licht: lumen en lux
Lumen zegt hoeveel licht een lamp geeft. Hoe meer lumen, hoe meer licht, schrijft Milieu Centraal. Lux zegt hoeveel licht er op een vlak valt, zoals het aanrecht of het bureau. Lux hangt af van de lampen, de afstand en de kleur van wanden en vloer.
licht.de geeft deze waarden voor de woning. Keuken: minstens 500 lux voor de veiligheid, op het aanrecht 500 tot 650 lux. Badkamer: minstens 300 lux algemeen licht, met meer of sterkere lampen bij donkere tegels. Werkkamer: 300 tot 500 lux algemeen licht.
Werkt u thuis voor uw beroep, dan volgt licht.de de normen voor werkplekken: minstens 500 lux op het bureau en een kleurweergave van minstens Ra 80.
Voor woonkamer, eetkamer en slaapkamer noemt licht.de geen luxwaarde. Daar draait het om spreiding, dimmen en warm licht.
Lichtkleur in kelvin
De kleur van wit licht staat op de verpakking in kelvin (K). Volgens Milieu Centraal hebben lampen in de winkel standaard 2.700 kelvin. Dat lijkt op het licht van een gloeilamp. Minder kelvin is oranjer, meer kelvin is helderder en blauwer.
licht.de deelt wit licht in drie groepen in: warmwit van 2.700 tot 3.300 K, neutraalwit van 3.300 tot 5.300 K, en daglichtwit boven 5.300 K. Voor woonkamer, eetkamer en slaapkamer raadt licht.de warmwit aan.
Een lamp met instelbaar wit licht geeft u de keuze per moment. De Philips Hue White Ambiance-lampen gaan van 2.200 tot 6.500 K. Voor de badkamer noemt licht.de koeler en feller licht in de ochtend (vanaf 5.300 K) en warmer, zachter licht in de avond (tot 3.300 K).
Kleurweergave: CRI of Ra
Kleurweergave zegt hoe natuurlijk kleuren eruitzien onder een lamp. Het getal heet Ra of CRI (Colour Rendering Index). Het hoogste getal is 100. Hoe lager, hoe slechter kleuren worden weergegeven.
licht.de raadt binnen minstens Ra 80 aan. In de keuken helpt dat om te zien of eten gaar is. Bij de badkamerspiegel noemt licht.de minstens Ra 80 en het liefst meer dan 90, zodat huid en make-up er natuurlijk uitzien.
Op de verpakking staat de kleurweergave vaak in een code van drie cijfers. Het eerste cijfer is de kleurweergave, de twee cijfers daarna de kelvin. 827 betekent Ra 80 tot 89 en 2.700 K. 930 betekent Ra 90 tot 100 en 3.000 K. De Hue White Ambiance-lampen hebben volgens Philips Hue een CRI van 80 of hoger.
Dimmen
Dimbaar licht laat één lamp dienen voor meer momenten. Een ledlamp moet daarvoor dimbaar zijn, dat staat op de verpakking. Milieu Centraal waarschuwt dat oude dimmers voor gloeilampen niet goed werken met led. Een dimmer die geschikt is voor led is dan nodig.
Met slimme lampen dimt u via de lamp zelf. De wandschakelaar moet dan aan blijven, want een lamp zonder stroom is onbereikbaar, schrijft Philips Hue. Een draadloze dimmer op de muur lost dat op.
Een slimme dimmer in de inbouwdoos dimt de lampen die er al hangen. De Shelly Dimmer Gen3 dimt dimbare ledlampen tot 150 W en werkt met of zonder nulleider. Zonder nulleider en bij minder dan 20 W is volgens Shelly een bypass nodig.
Scènes per ruimte
Een scène zet meerdere lampen in één keer op de juiste helderheid en kleur. Bedenk per ruimte welke momenten u kent. In de woonkamer bijvoorbeeld Lezen, Eten en Film. In de badkamer noemt licht.de baden, licht bij de spiegel en vol licht om schoon te maken.
In de Philips Hue-app maakt u een scène per kamer. U tikt op de kamer en onder Mijn scènes op het plusteken. De scène Natuurlijk licht verschuift in de loop van de dag van koel naar warm licht en kan meegaan met de zonsondergang.
WLED, gratis software voor ledstrips op een ESP32-bordje, bewaart tot 250 presets. Een preset kan op een vaste tijd of bij zonsopkomst en zonsondergang aangaan.
Leg de scènes vast in het lichtplan, met welke lampen meedoen en hoe fel ze staan. Dan kan iedereen die het licht instelt, uzelf of een installateur, het plan volgen.
Schakelpunten en bedieningsplekken
Zet in het plan bij elke deur waar u de ruimte in loopt een bedieningsplek. Denk ook aan de plekken waar u zit of ligt: naast het bed, bij de bank en boven en onder aan de trap.
Per bedieningsplek schrijft u op wat de knoppen doen. Een knop voor het algemene licht, en één of twee voor scènes, werkt voor de meeste ruimtes. Een knop bij de voordeur die alles uitzet is handig bij vertrek.
Zonder te frezen kan dat met een draadloze schakelaar. De Philips Hue dimmer switch werkt op een CR2032-batterij. U plakt de houder op de muur of schroeft hem over een bestaande schakelaar. Met een Hue Bridge stuurt één schakelaar tot 50 lampen.
Bij slimme lampen moet de lamp altijd stroom houden. Laat de oude schakelaar daarom aan staan of schroef de houder van de dimmer switch eroverheen. Hangen er gewone lampen, dan maakt een slimme module achter de schakelaar ze slim.
Vooraf vastleggen bij nieuwbouw of verbouwing
licht.de raadt aan om vroeg met het lichtplan te beginnen, zodat licht en elektra samen gepland worden en het budget klopt. Plan liever één wand- of plafondaansluiting te veel dan te weinig. Als u een ruimte later anders gebruikt, kunt u het licht dan nog aanpassen.
Leg per ruimte vast waar lichtpunten in plafond en wand komen, waar schakelaars komen en op welke hoogte, en waar ledstrips en hun voeding komen. Dit is de tekening die de installateur gebruikt.
Vraag om plafonddozen met ruimte voor de techniek. licht.de schrijft dat ingestorte plafonddozen in betonnen plafonds meer ruimte bieden dan een losse kabel, voor een driver, een besturing of een inbouwarmatuur. Een verlaagd plafond of voorzetwand maakt het later makkelijker om iets te verplaatsen.
Laat bij elke schakelaar een nulleider in de inbouwdoos brengen. Veel slimme modules voor achter de schakelaar hebben die nodig. De Shelly 1PM Gen3 heeft een aansluiting voor de nulleider. Een dimmer zonder nulleider is er ook, maar met beperkingen bij een lage belasting.
Kiest u voor KNX, Loxone of DALI, dan komen er extra leidingen voor de besturing. Bij DALI zijn dat datalijnen naar de armaturen. Loxone schrijft dat de DALI-bus tot 300 meter lang mag zijn met kabel van 1,5 mm². De DALI-module van Loxone komt op een DIN-rail in de verdeelkast.
Werk aan vaste leidingen en in de groepenkast is werk voor een erkend installateur. Geef hem het lichtplan voordat de muren dicht gaan.
